Archives by Month

Haziran

2017

Sennur Sezer şiirinde emek: Bir sözle kuruldu dünya…

1963 yılında Sosyal Adalet Dergisi’nde daha 20’sinde genç bir şair olan Sennur Sezer’in “Soyut” başlıklı bir şiiri yayınlanır:
Bir kadının mavide salınır ayaklarıve çocuğu doyurmaz oluverir ağlamak Açlık en bayat yemek sofralarınızdan ırakTarlalar başak başak borçlara sararırUzar büyük şehirler fabrikalar kurtulmak Fildişi kuleleriniz daha sarsılmadı mı bu ne denli uyumakBüyük yankı uyandıran bu şiir, Hüseyin Cöntürk ile Asım Bezirci arasında bir tartışmaya da yol açar. Cöntürk’e göre “şiirden çok enikonu bir makale” söz konusudur, “Borçlu çiftçilerden, açlıktan söz açmayıp da maviden, kadın ayaklarından söz açanlar” haşlanmaktadır.1 Bezirci’ye göre bu tespit doğru değildir; aksine, şairin kendisi “yoksul bir ananın tatlı düşleriyle acı gerçek arasındaki çelişik yaşantısını” belirtmektedir.2 Ancak Cöntürk çok kızmıştır Sennur Sezer’e: “Ben olsam Sezer yerine, borçlu çiftçilerin, açların şiirini kendim yazardım, başkaları yazmıyor diye kınamazdım… Ama söyleyeyim ki öyle konularda güzel şiirler yazmak çok güçtür”. Sezer, yüzünü kara çıkarır Cöntürk’ün. Hem bu konularda, hem de güzel şiirler yazar. Fildişi kulelerinde olanları sarsmaktan da geri durmaz hiç!Babası Devlet Demiryolları’nda çalıştırılırken işçi ücreti ödenirken memur sayılanlardan”dır; Fazla çalışmaya zorunlu ama örgütlenmesi yasaklı olanlardan”. 16 yaşında Taşkızak Tersanesi’nde ikmal ve muhasebe memuru olarak başlayan işçilik yaşamını, emekli oluncaya kadar düzeltmen ve yazar olarak sürdürür. Taşkızak Tersanesi işyeri sendikası için de koşturmuştur Sezer, Türkiye Yazarlar Sendikası için de. Eylem, grev ve direniş alanlarında işçilerle buluşan öyle çok fotoğrafı, bu alanlara öyle çok yakışan şiirleri vardır ki Sezer’in, Gıda-İş Sendikası’nın anısına bir Öykü-Şiir yarışması düzenlemesi tesadüf değildir. Örgütlenmesi yasaklı olanların şairidir Sennur Sezer; yasakları aşarak örgütlenenlerin şiirini yazar!…“Bir sözle kuruldu dünya / Hep o sözü aradım ve buldum: Emek” diye başlar, Hangi Kan şiiri. Sabah Türküsünde bir sabahın üç kapısı varsa göğe, biri emektir. İşte bu yüzden işçinin özellikle de kadın işçinin gündelik yaşamı, sorunları, özlemleri ve mücadelelerini şiirinin merkezine koyar Sennur Sezer; Çalışan bir kadının, bir kadın işçinin günlüğü sayılabilir şiirlerim” diyerek anlatır şiirini. Hadi benim gülüm uyanÖnce çayı koy ateşeÇaylanalımAllanalım, yollanalım fabrikanın yolunaBöyle başlar bir işçinin günü Sezer’in şiirinde. Aynı ağırlığı duyar omuzlarında hamallarSuya hasret topraklarda Nasırlı ellerin acısı eşitVe kerpetenler, tornavidalarEş avuçlarda sıkılır sekiz saat”4 Mesai biter, eve varılır, kadın işçinin ikinci mesaisi başlar… Ben gönülsüz çiçekleri severim Kolay yemekleri, bulgur, tarhana ve yumurta Durmadan değişen bir sofrada Yenilen tek yemek alın teri”5 Ve gün biter…Aceledir sevişmeler tek odalardaYarı giyinikliğinde kadınların Kaçış kaçıştırDönüşüverişinden çocukların”6

Sezer’in şiirinin en güçlü yönlerinden biri, emekçinin yaşamını ve mücadelesini bütünlüğü içinde resmetmesidir. Bir sözle kurulmuştur dünya ve o söz dünyayı değiştirecek güçtedir; emek aynı zamanda başka bir dünyanın müjdecisidir. Ancak emek ve emekçiler, hiçbir zaman soyut bir kategori değildir. Emekçinin gününü “sıcak bir çay” ile başlatır Sezer; sahiden de öyledir! İşte tam da bu yüzden tüm sıradanlığı ve tüm muhteşemliği ile ete kemiğe bürünür emek Sezer’in şiirinde…Emeğin yok sayılmasına, hor görülmesine ve yabancılaşmaya karşı bir başkaldırıdır Sezer’in şiiri. İmgesel zenginlik ve derinlik içinde yeniden var olur emek. Zeytin Türküsünde bir buruşuk zeytin tanesinde koca bir dünya serilir önümüze; Günaydında böğürtlen üzerinden anlatılır emeğin hikâyesi; işe giden kadın işçi, yalnızlığa sarar bebesini. Annem ve Kuşlar, içimizi ne çok acıtır; yokluk ve yoksulluğa dair ne çok şey söyler! Türkiye işçi sınıfı tarihinin izdüşümlerini taşır Sezer’in dizeleri. Osmanlı tarihine döner, tersane ve tramvay grevini anımsatır Sezer7, Türkiye işçi sınıfının kırdan kente, tarımdan sanayiye göçünün izini sürer8. Zonguldak’ta maden işçilerinin 1965 grevini anlatır2; yolu gurbete düşen işçiler de konuk olur dizelerine; grevdeki öncü bir işçi hedef alınıp işçinin yedi yaşındaki oğlu vurulduğunda zulmün tanığıdır Sezer10. Tam da vurulduğu yerde yeniden ayağa kalkar işçiler; Kemal Türkler’in son sözlerini tarihe Sennur Sezer not düşer11. İşçilerin örselenen sağlığını, iş cinayetlerini her daim işler şiirlerinde; “İzi Kalsın” kitabında fotoğrafların altına sıralanan dizeler, emekçilerin ve ülkenin yakın dönem tarihine şahitlik eder. Sezer’in şiiri emeğin tüm acılarını yüklenirken; umudunu ve direncini de söyler! 12 Haziran 1943’te doğmuştur Sennur Sezer; şiirleri umudun ve direncin izini sürer!

1 Hüseyin Contürk, 1963, “’Soyut’ Şiiri Üstüne Bir Tartışma”, Dost Dergisi, Ekim 1963.

2 Asım Bezirci, 1963, “Okudukça ‘Soyut’”, Dönem Dergisi, Aralık 1963.

3 “Günaydın” şiirinden.

4 “Dur ve Düşün” şiirinden.

5 “Aralıkta Bir Akşam” şiirinden.

6 “Gecekondu” şiirinden.

7 “Hangi Kan” şiirinden.

8 “Soyut” şiiri.

9 “Kara Türkü” şiirinden.

10 “Pazar Yerinde Bir Öğle Üstü” şiirinden.

11 “Kemal Türklerin Son Sözleridir” şiiri.

Amedspor kazanacak!..

Amedspor, Kürtlerin yoğun olarak yaşadığı bölgenin takımı olarak her zaman devletin, medyanın ve gittiği deplasmanlarda ırkçı taraftarların hedefinde. Yeşil sahada ter dökmenin yanında, bir de sürekli olarak ön yargılarla, ayrımcılıkla ve ırkçılıkla mücadele ediyorlar.

MEHMET ÖZYAZANLAR

İstanbul Film Festivali kapsamında gösterilen ve Amed Sportif Faaliyetler Kulübü’nün 2015-2016 sezonundaki lig ve kupa macerasını konu alan “Yeşil Kırmızı” isimli belgesel, devletin cumhuriyet tarihi boyunca Kürtlere reva gördüğü ayrımcı, dışlayıcı, ötekileştirici tavrın bir özeti adeta… Devlet, bugün de olduğu gibi Kürtlerin varlığına her zaman tahammülsüzdü. Gelmiş geçmiş bütün iktidarlar, Kürtleri Türkleştirmeyi temel görev olarak belleyip işe inkarla başladılar. İnkar ederek bir gerçeklikten kurtulmanın mümkün olmadığını anladıklarında ise baskıyla, yasakla, sansürle, manipülasyonla, yalanla, işkenceyle, cinayetle, katliamla, açık/örtülü savaşla Kürtleri “hizaya sokmayı” denediler… Aradan geçen yaklaşık 100 yılda, bunca can kaybına, yaralanmaya, sakat kalmaya, sosyal ve ekonomik yıkıma karşın devlet hala Kürtlerle barış içinde bir arada yaşamayı hayata geçirecek formülü bulabilmiş değil!.. Devlet, savaş politikasında ısrar ettikçe ne yazık ki çatışmalar ve kan durmuyor… Oysa benzer sorun yaşayan pek çok ülkede taraflar, savaşın bir çözüm olmadığını anlayıp diyaloga, müzakereye yönelerek can kayıplarını durdurmayı ve geleceğe umutla bakmayı başardı… Tabii bunun için her şeyden önce barışın, özgürlük ve eşitlikle birlikte insanlığın en değerli toplumsal varlığı ve ideali olduğunu özümsemek ya da en azından bilmek lazım. Barış, özgürlük, eşitlik yoksa elbette mutlu, huzurlu bir hayat da yoktur…

Amedspor, Kürtlerin yoğun olarak yaşadığı bölgenin takımı olarak her zaman devletin, medyanın ve gittiği deplasmanlarda ırkçı taraftarların hedefinde. Yeşil sahada ter dökmenin yanında, bir de sürekli olarak ön yargılarla, ayrımcılıkla ve ırkçılıkla mücadele ediyorlar.

Aslında daha önce takımın ismi Diyarbakır Büyükşehir Belediyespor iken de, gerek devletin ve medyanın bakışı, gerekse deplasmanlarda gördükleri muamele şimdikinden pek farklı değildi. Ancak “Yeşil Kırmızı”da dile getirildiği gibi, Amedspor adını aldıktan sonra hem takıma yönelik ön yargılı bakış, hem de ırkçı saldırılar daha da yoğunlaştı…

Kulüp, adını Amedspor, renklerini ise yeşil-kırmızı olarak değiştirmek istediğini belirttiği anda federasyon zorluk çıkarmaya başlıyor. “İkisi birden olmaz” diyorlar… “Ya Amedspor adını alabilirsiniz ya da sadece renklerini yeşil-kırmızı yapabilirsiniz…”

Filmde, takımın maruz kaldığı ayrımcılıklar bizzat bunları yaşayan futbolcular ve yöneticiler tarafından dile getiriliyor… Rakip takım oyuncularının ve taraftarlarının insanlık adına utanç verici davranışlarından, yaklaşımlarından örnekler o kadar çok ki… Maçlar başlamadan önce bütün futbolcuların birbirine ve hakemlere başarı dilediği seremonilerde el sıkmayan rakip futbolcular mı istersiniz, gittikleri deplasmanlarda otellerini, lokantalarını Amedspor’a kapatanlar mı istersiniz, sosyal medyada kulübe yönelik linç çağrıları yapanlar mı istersiniz? Ayrımcılığın, dışlayıcılığın her türlüsü mevcut… Tribünlerden yükselen nefret, düşmanlık saçan cinsiyetçi küfürler, ırkçı slogan ve tezahüratlar ise artık neredeyse Amedspor maçlarının olmazsa olmazı durumunda… Amedspor’un Kürt olmayan futbolcuları da, insanın etnik kimliğinden ötürü tacize, saldırıya uğramasının dehşetini yaşıyorlar. Amedspor formasını giymek, ırkçı güruhun hedefi olmak için yeterli.

Uyanışın temsilcisi

Futbolun kitleler üzerindeki uyutucu etkisini bilen devlet bir zamanlar Diyarbakırspor’u kullanarak Kürtleri kendi politikalarına yedeklemeye çalışmıştı. Yönetim kurulu ağırlıklı olarak devlet memurlarından oluşan Diyarbakırspor’a her şekilde destek çıkılıyor, elde edilecek sportif başarılar üzerinden de bölge insanını “tavlamak” hedefleniyordu. Kuruluşundan itibaren yaklaşık 40 sene boyunca profesyonel liglerde varlığını sürdüren ve bu süreçte tam 11 sezon en üst ligde boy göstermeyi başaran Diyarbakırspor, devletin desteğini çekmesinden sonra tam anlamıyla baş aşağı yol almaya başladı ve amatör kümeye kadar düştü. Diyarbakırspor, dramatik bir serüvenle çöküşe sürüklenirken, Büyükşehir Belediyesi’nin bünyesinde kurulan Diyarbakır Büyükşehir Belediyespor, kentin yüksek futbol potansiyelinin farklı anlayıştaki temsilcisi olarak adından söz ettirmeye başlıyordu.

Diyarbakırspor, devletin Kürtleri futbol aracılığıyla uyutup asimilasyoncu politikalara eklemleme misyonu yüklediği bir çeşit proje takımıyken, Diyarbakır Büyükşehir Belediyespor yani şimdiki adıyla Amedspor, tam tersine kitlelerin barış, özgürlük, eşitlik talepleriyle ortaya koydukları uyanışı temsil eden bir takım oldu.

Ancak bu talepleri seslendirmek, “vatan haini” ve “terörist” şeklinde yaftalanmayı göze almak demekti. Nitekim, hemen hemen her gittikleri deplasmanda sözel ve fiziksel saldırıya uğradılar. Memleketimizde barış istemenin bir bedeli vardı ne de olsa…

Bir yandan devletin/Futbol Federasyonu’nun verdiği cezalar, bir yandan medyanın (özellikle de deplasmana gittikleri ilçe ya da kentlerdeki yerel medyanın) kışkırtmaları ve bir yandan da tribünleri dolduran ırkçı taraftarların çoğu zaman fiziksel tacizle/saldırıyla sonuçlanan nefret ve düşmanlık histerisi… Hepsi de, Amedspor’u büyük ve sonu gelmez bir baskı altına sokup pes ettirmenin ve yürüdükleri yoldan döndürmeye/vazgeçirmeye zorlamanın rezilce yöntemleriydi…

Federasyonun, kulübe bir sezonda kestiği ve çoğu, “futbola siyaseti alet etme” gerekçeli toplam 405 bin lira para cezası… Oysa Amedspor, önceki senelerde onca kışkırtmaya rağmen “en centilmen takım” ödülü alıyordu.

Ayrıca geçtiğimiz sezon Futbol Federasyonu uydurma bir bahaneyle Amedspor’un 3 puanını silince takım, play off maçlarına yükselme fırsatını yitirdi… Takımın en etkili oyuncularından Deniz Naki, “Çocuklar Ölmesin Maça Gelsin” diye tweet atınca federasyondan 12 maçlık rekor ceza aldı… Ayrıca polis, tweetin atıldığı bilgisayarı bulmak bahanesiyle gözdağı verircesine kulübü bastı… Mesaj açıktı: “Ayağınızı denk alın!..” “Çocuklar Ölmesin” demek, savaş politikasını içselleştirmiş bir devlet için suç işlemek anlamına geliyordu kuşkusuz…

Barış isteyen sloganı futbola siyaset sokma olarak kabul edip ağır şekilde cezalandıran federasyon, Türk bayraklı, asker selamlı, mehter marşlı provokasyonları; küfürlü, ırkçı tezahüratları nedense hiçbir zaman futbolun içine siyaset sokmak şeklinde algılamadı…

Filmde de görüldüğü gibi Amedspor “uyanış” geleneğinin temsilcisi olarak, tüm engellemelere, cezalarla caydırma girişimlerine, taciz ve saldırılara rağmen futboldaki direnişini ve onurlu mücadelesini sürdürüyor.

İnsanlıktan ödün yok

Amedspor’a atılan goller asker selamıyla, Amedspor karşısında alınan galibiyetler “Ne Mutlu Türküm Diyene” böğürmeleri ve Türk bayraklarıyla kutlandı. Özellikle deplasmanlarda, sahada iki takımdan öte sanki iki düşünce biçimi, iki bakış açısı karşı karşıya geliyordu. Tabii tribünler de her zaman işin içindeydi. Bir tarafta savaşın bitmesini, barışın hayata geçirilmesini ve ölümlerin durmasını isteyenler, diğer tarafta Kürt lafını duydukları anda tüyleri diken diken olan, ölmeyi, öldürmeyi kutsayan kan sevici ırkçılar… Kürtlerin varlığını bir türlü kabullen(e)meyen devletin, kimin yanında saf tuttuğunu ve kimi kollayıp kayırdığını söylemeye gerek var mı?

Filmde, geçen sene Ankaragücü deplasmanında Amedsporlu yöneticilerin, tribünde ırkçı insan müsveddelerince öldüresiye darp edilmesi de yer alıyor. Polisler, yanı başlarında yaşanan bu olay karşısında uzunca bir süre kıllarını bile kıpırdatmıyor. Ancak darp gerçekleştikten, yani her şey olup bittikten sonra, “İsviçre polisi” kibarlığıyla devreye giriyor polis…

Linç girişimi bir yana, Amedsporluların canını daha çok acıtan, gözaltına alınan ve aralarında Ankaragücü yöneticisinin de bulunduğu tüm faillerin 6 saat içinde serbest bırakılması oluyor…

Filmde ırkçı taraftarların, Amedspor’a yönelik nefreti, linci “vatanseverlik” kılıfıyla meşru kılmaya çalışmaları dikkat çekiyor. Bir sahnede bu taraftarların, lince göz yummaları beklentisiyle polislere, “Bize dokunmayın, her şeyi vatanımızı çok sevdiğimiz için yapıyoruz” dediği duyuluyor…

Yine filmde görüyoruz ki kolda, Kürtçe “özgürlük” yazan bir dövme ya da yeşil-kırmızı renklerdeki bir bileklik bile futbolcuların linççilerin hedefi haline gelmesi için yeterli…

Film boyunca tanıklık ettiğimiz olaylar/gelişmeler, mevcut toplumsal ortamda Amedspor’un hem saha içinde hem de saha dışında ne kadar kapsamlı ve zorlu bir mücadele vermek zorunda olduğunu gösteriyor.

Bütün olumsuzluklara ve bunca hoyratlıklara rağmen Amedspor, insanlığa yakışan yeni bir futbol kültürü yaratma hedefini eksilmeyen bir inançla korurken, hayatı barışla, özgürlükle, eşitlikle taçlandırma mücadelesini de azim ve kararlılıkla sürdürüyor… Yöneticisiyle, futbolcusuyla, taraftarıyla her fırsatta, tasarladıkları başka bir dünyanın ipuçlarını ortaya koyuyorlar. Vicdan ve duyarlılık, bu yeni dünyanın başat ve asla ödün verilemeyecek değerlerinden… Filmde bunun lafta kalmadığını gösteren bir olaya da tanık oluyoruz.

Kendilerine saldırmak üzere sahaya atlayıp koşmaya başlayan, ancak bu sırada rahatsızlık geçirip yere yığılan Karagümrüklü bir taraftara Amedspor’un doktoru Hakan Tekin ilkyardımda bulunuyor ve bu taraftarın hayatını kurtarıyor… İnsan hayatından daha değerli hiçbir şey olamayacağına inanan ve bu bakış açısı doğrultusunda her fırsatta “barış” talebini seslendirenler, elbette kendilerini düşman olarak gören birisine bile yardım ederler. Son derece doğal ve insani bu davranış, ancak hayatı kinle, nefretle, savaşla, ölümle anlamlandırmaya koşullanmış insanlık düşmanları tarafından yadırganabilir… Hakan Tekin bu duyarlılığıyla Dünya Fair Play Ödülü’ne aday gösteriliyor…

Amedspor’un rakipleri çok. Ön yargılar, ırkçılık ve zorbalık da bunlar arasında. Mücadele çetin geçse de eninde sonunda Amedspor kazanacak ve barışa, özgürlüğe, eşitliğe, insanca yaşama inananların yüzü gülecek!..

Haziran 2017: Sennur Sezer Yeni e’de

Yeni e’nin Haziran sayısının kapağında okuru Sennur Sezer, karşılıyor. “Ehvenişer” dosyası, edebiyat, sanat ve kültür yazılar, öyküler, şiirlerle dolu Yeni e’nin 8. sayısı, bayilerdeki yerini aldı.

Aylık kültür, sanat, edebiyat dergisi Yeni e’nin Haziran sayısının kapağında, yine Solmaz Aksoy imzalı bir resim var. Üzerinde Sennur Sezer’in Akşam Türküsü’nden şu dizeleri: “Dünyaya saldığım türkü / Sular aktıkça durulur / Bozuk yapılar yıkılır / Çürür sarı yaprak gibi / Hadi kendini yen hadi kendini“.

Derginin ilk sayfalarında Sennur Sezer şiiriyle ilgili iki inceleme ve Adnan Özyalçıner’in “Sennur’la konuşmalar” yazısı bulunuyor. “Sennur Sezer şiirinde emek” üstbaşlıklı yazının yazarı Onur Bakır, Sezer şiirinde emeğin ve emekçilerin izini sürmeye devam edecek. Nilüfer Altunkaya’nın yazısı ise Sennur Sezer şiirinde kadınlara dair.

Dosya: ehvenişer

Yeni e’nin sunusu, Aksoy’un kapaktaki resmine göndermeyle “Bir adım öne” başlığını taşıyor. Derginin ehvenişer konulu dosyası “Ehvenişer, seçeneksiz ve çaresiz kalmanın sloganıdır ve yalnızca duruma boyun eğme, teslim olma anlamına gelmektedir” diyen Aydın Çubukçu’nun yazısıyla başlıyor. Dosyada Hakkı Özdal, Dağhan Irak, Çağdaş Günerbüyük yazılarıyla yer alıyor.

Edebiyat tartışmaları

Ayşegül Tözeren’in başlığında “Öykü kafaya düşen elma mıdır?” diye soran yazısı, Hece Öykü dergisinin öykü soruşturması dolayısıyla muhafazakâr yazarların edebiyat algısını tartışıyor.

Zeki Coşkun’un Orhan Kemal’in Murtaza’sı ve hayattaki paralelliklerine değinen yazısı, Asya Tipi Demokrasi kavramını da tartışmaya dahil ediyor.

Melike Belkıs Aydın, Mehmet Erte ile bir söyleşi yaptı. Kürt Ermeni masalları Aşiq û Maşûq‘u Hüner Aydın, Behçet Çelik’in Yolun Gölgesi kitabını Sibel Öz yazdı.

Yeni kitapların yanında Nihat Ateş’in A. Kadir ve Kadir Yüksel’in Bekir Yıldız yazıları da derginin sayfalarında. Gülce Başer’in şiirin dönemlerini incelediği yazılarının sonuncusu küçük İskender hakkında.

Sinemadan evrime

İki sinema yazısından Ekinsu Devrim Danış imzalı olanı, klasik işçi filmlerinden İşçi Sınıfı Cennete Gider hakkında. Ben Senin Zencin Değilim belgeseline dair bir yazı da, Mithat Fabian Sözmen imzasını taşıyor.

Sadık Aytekin’in Paylaşmalar’ı Viyana ile devam ediyor.

Yeni bir kitabı çıkan Catharine MacKinnon’ın kadın politikalarına katkısı, Gülcan Kılıç Karaca’nın yazısında ele alınıyor.

Evrimsel psikolojinin mitleri hakkındaki, Ulaş Başar Gezgin’in bu alandaki yazılarının sonuncusu, Neo-liberal Genetik kitabı üzerine.

Öyküler ve şiirler

Dergide şiirleri yayımlanan şairler, Sennur Sezer, baht, Gülsüm Cengiz, Levent Karataş, Altay Ömer Erdoğan, Yaprak Damla Yıldırım, Önder Karataş, Ziya Boz, Zeliha Cenkci, Çağın Özbilgi, Asım Gönen, Salih Çınar Han, Can Acer.

Münire Çalışkan Tuğ, Mehmet Sürücü, Mesut Akatay, Önder Birol Bıyık ve Ercan Koç’un öykülerinin yanı sıra, Fahri Erdinç’in bir öyküsü, el yazısıyla yaptığı düzeltmelerle yayımlanıyor.

Esin Erdem, Firuze Engin, Solmaz Aksoy dergide çizimleriyle yer alıyor.

Catharine A. MacKinnon: Kelebek etkisinde kadın politikaları

Cinsellik çoğunlukla kadına karşı bir aşağılama aracı olan ve kadının erkeğe karşı eşitsizliğinde çoklukla önemsenmeyen bir faktördür. Peki kadınların cinselliği bu koşullardan azade midir? Kadınlar cinselliği nasıl, nereden öğrenir?

GÜLCAN KILIÇ KARACA

Amerikalı hukukçu ve feminist aktivist Catharine A. MacKinnon’ın Nisan ayında çıkan kitabı Butterfly Politics’in tanıtımı ile ilgili Londra’da London School of Economics (LSE) üniversitesinde 18 Mayıs’ta bir etkinlik gerçekleşti. İngilizce feminist literatürde en çok atıfta bulunulan düşünürlerden biri olan MacKinnon’ın bu eseri daha önceki çalışmalarının bir özeti niteliğinde olsa da kitapta, yıllardır üzerinde çalıştığı bazı davaları, konuşmaları okuyucuyla ilk kez buluşturmayı hedefliyor. Kitapla ilgili en önemli yenilik ise kendi ifadesiyle “40 yıllı aşkındır yapmış olduğu akademik ve pratik çalışmalarını nihayet teorize etmiş olması”. MacKinnon, bu teorik altyapıyı Konrad Lorenz’in 1972’de yaptığı bir konuşmasının başlığı olan “Brezilya’da kanat çırpan bir kelebek Texas’ta bir fırtınaya sebep olabilir mi?” sorusuna evet yanıtını vermesiyle başlayan, literatüre “kelebek etkisi” olarak geçen ve geliştirilerek kaos teorisine dönüşen fikirleri, karşılaştığı davalar ve sonuçları üzerinden hukuka uyguluyor. Burada kelebek etkisi tabiriyle anlatılmak istenen, kaotik sistemlerde gerçekleşen çok küçük değişikliklerin bile çok büyük değişikliklere yol açabileceği düşüncesidir. Kullandığımız yeni bir kavram, yeni bir ifade, yeni bir eylem ve düşünüş biçimi, politik istikrarsızlık ortamında yaşadığımız şu günlerde büyük toplumsal değişikliklerin önünü açabilir.

MacKinnon’ın hukukta asıl olarak çalıştığı konular, tecavüz, cinsel taciz, fuhuş, kürtaj ve pornografidir. Bu yazıda Londra’da gerçekleşen ve benim de katılma fırsatı bulduğum bu etkinlikte yapılan tartışmaları ve MacKinnon’ın son kitabı olan Butterfly Politics de dahil olmak üzere yazarın bu zamana kadar hukuk ve cinsellik üzerine söylediklerini özetlemeyi ve incelemeyi amaçlıyorum.

Tecavüz: hukukta rıza ne anlama gelir? Cinsellik tecavüz müdür?

Pek çok hukuk sisteminde, tecavüz zorlama ile ve kadının rızası olmadan yapılan bir cinsel ilişki olarak tanımlanır. Bu tanıma göre cinsel ilişkide, rızanın anlamı birinin bunu başlatıp ötekinin bu duruma razı olmasıdır. Oysa cinselliğin belli bir tarafının girişiminden bağımsız olarak –ki kadınların cinselliği başlatması ataerkil toplumda genellikle kabul görmez- tarafların ortaklığı ve etkileşimi ile gerçekleşmesi gerekmez mi? Bu anlamda hukuktaki rıza kavramının kendisi başlı başına cinsellik anlayışımızın altında yatan temel bir eşitsizliğe işaret eder. Çünkü cinsellikte rızanın aranıyor oluşu, anlam itibariyle hiyerarşik bir duruma işaret eder. Eğer tecavüzü rızanın olmamasıyla tanımlıyorsak, cinselliği en temelinde ortaklığın ve eşitliğin olmadığı bir ilişki biçimi olarak tasavvur ediyoruz demektir. Bu anlamda, tecavüzü seksten ayıran nokta zorlamanın seviyesidir. Yani cinselliği ve özellikle kadının cinselliği yaşayışı, hukukun bu tanımına göre tecavüzdür. Tecavüzü kriminal yapan ise erkeklerin kadınlara ne yaptığı ve kadınların ne deneyimlediğidir. MacKinnon cinsellikte, fuhuşta ve her türlü cinsel temasta rıza meselesini sorguladıktan sonra şunu sorar: Eşit olmayan koşullarda sıradan görüneni sert olandan ayırmak mümkün müdür? Ya da içinde yaşadığımız eşit olmayan koşullarda kadının rıza göstermesi ifadesi ne anlama gelir?1 Kadınlar sadece erkek egemen düzende erkeklerin kendilerinden daha üstün olduğu algısıyla ya da ilişkilerini devam ettirmek için bile erkeğin seks teklifine evet diyebilirler ya da pornografide, popüler kültürde ve hayatın her alanında eril cinsel organlarla ve onun algısıyla kuşatılmış bir cinsellik algımız olduğu için bu cinselliği erotikleştirebilirler. Bu durumda kadının rıza göstermesini bu eşitsiz, ataerkil sistemde sağlıklı bir şekilde ölçmek mümkün olmayabilir. Ona göre bir cinsel ilişkide kadının rıza göstermesi ve ya zorlamanın olmaması erkek ile özgür ve eşit koşullarda cinsel ilişki yaşadığını göstermez. Hatta cinsel ilişkiyi istediğini bile göstermez.

MacKinnon savlarını cinsel taciz davalarından örnekler vererek güçlendirir. Cinsel taciz, genel olarak hukukta ‘kadının, erkeğin cinsel isteğini reddedecek durumda olmadığı anlarda istenmeyen bir davranış’ olarak tanımlanır. Peki kadın hangi durumlarda erkeğin cinsel isteğini reddedebilecek durumundadır? Hiyerarşik ilişkiler içerisinde; iş yerlerinde, eğitim kurumlarında kadınlar gerçekten erkeğin taciz ettiği durumlarda özgürce hayır deme, istemediğini belirtme koşullara sahipler mi? Hepsinden daha önemlisi, özel alanlar olarak tanımlanan evlerde kadının hayır demesi gerçeklikte ne kadar karşılık bulur? Kadınlar sözel ya da fiziksel şiddete maruz kaldıklarında bile evi terk edecek durumda değilken ve pek çok ülkenin hukuk sisteminde yasal olarak yeterince desteklenmiyorken, bu cinsel isteği reddedecek gücü nereden alabilirler? MacKinnon pek çok kere gündeme getirdiği cinsel taciz davalarının bazı örneklerine son kitabında da yer verir ve genel olarak, fiziksel zorlamanın tecavüz vakalarına kıyasla daha düşük düzeyde yaşandığı cinsel taciz vakalarının, kazanılma oranlarının düşüklüğünden bahseder. Ona göre bu gerçeklik cinselliğin pek çok devlet nezdinde tecavüz olarak yaşandığı fikrinden kaynaklanır. Yani tacizde zorlamanın ‘az’ olmasından kaynaklı kadınların zor bir hukuksal süreçle karşı karşıya bırakılması günlük ve sıradan olan cinselliğin içinde halihazırda şiddetin varlığının ön kabulünden gelir. Oysa yaralanmaya ya da işkenceye varan bir tecavüz davasının kazanılma ihtimali daha yüksektir. Bütün bunlar MacKinnon’ın söylediklerini ispatlar niteliktedir. Yani devlet kadınların sıradan cinsel ilişkide tecavüze uğradığını kabul eder. Sadece bunun şiddeti çok arttığında kadını mağdur olarak görür. Ancak yine de pek çok tecavüz davası özellikle aile içi tecavüz davaları kanıt yetersizliğinden düşmektedir. Aile içi tecavüzlerde çok daha güçlü dayanaklar istenmesi erkek egemen hukuka göre tecavüzün bir başkası ile yani tanımadık biri ile olduğu fikrine dayanır. Ancak araştırmalar gösteriyor ki kadınlar çok büyük bir oranda tanıdıkları birilerinin tecavüzüne uğramaktadır. Bu durum da erkek bakış açısına göre daha az can yakmaktadır. Tanıdık birinin tecavüz etmesi erkek zihniyete göre hiç tanımadığın birinden daha iyidir. Oysa çoğu kez kadınlar tanıdıkları ve güvendikleri biri tarafından tecavüze uğradıklarında daha fazla sarsıldığını ifade etmişlerdir. MacKinnon’a göre bir tecavüz davasında delil bulmakta zorlanmak normal cinsellik algınızın zora dayandığının ispatıdır.2 Bu anlamda, böylesi hukuk sistemine sahip devletlere göre, kadının aktif olarak yer aldığı ve mutabakata dayanarak gerçekleşen bir cinsellik hiçbir zaman söz konusu değildir.

Bu yüzden MacKinnon devletlerin yaşanan her tecavüzün, her cinsel tacizin ve her türlü ayrımcılığın parçası olduğunu ifade eder. “Kadınlara karşı gerçekleşen her türlü ayrımcılıkta devletler aktif olarak suç ortağıdır” der. Buna örnek olarak; polisin ev içi suçlarla ilgilenmemesi, pornografinin özgürlük adı altında yaygınlığı, korunması ve şiddete maruz kaldıkları için partnerlerini öldüren kadınlara yönelik savunma hakkının verilmemesi gibi genel olarak cinsiyete bağlı şiddete ilişkin örnekler verir.3

Tam da bu sebeplerden dolayı kadınlar ancak çok büyük bir olay ile karşılaştıklarında hukuka başvurur. Yüzleşmeye olan inançsızlık, kanıtlananın yükü, yasal varsayımların anlamı, ihlal edene hiçbir yaptırımın olmayışı kadınların cinsel şiddete maruz kaldığında sessizleşmesine sebep olur. Yani hukuk, erkeklik değerleri ile inşa edilen eşitsizliğe dayanmakta, mağdurun zarar görmesini çok da umursamamaktadır. Yine bu yüzden ayrımcılık hukukta sistematik bir durum olarak değil; bireyler nezdinde münferit vakalar olarak ele alınır. MacKinnon bu noktada daha eşit bir hukuk sistemi için tecavüz, taciz, fuhuş ile ilgili yasalarda, yasanın rıza değil ‘eşitsizlik’ koşullarını tanıması önerir. MacKinnon bununla şunu demek ister: Kadınlar doğduğu andan itibaren bu eşitsiz ve adaletsiz koşulların içinde kendini bulur. Böylesi bir toplumda kadınların bir seçim alternatifinin olmadığını, dolayısıyla rıza gösterip göstermemelerinin sorgulanmasının anlamsız olduğunu vurgular. Londra’da gerçekleşen toplantıda kendisine yöneltilen bir soruda durumu daha açık hale getirmek için şöyle bir örnek verdi: “Kötü koşullarda çalışıp, hak ettiğini alamayan, kötü ve adaletsiz koşullarda yaşayan bir işçiyi düşünün. Bu kişi için ‘ama maaşını alıyorsun’ ‘çalışmaya rıza gösteriyorsun’ gibi anlamsız bir eleştiri olabilir mi? Cinsellikte rıza meselesinde de bu böyledir. Biz bu adaletsiz ve eşit olmayan koşullar içinde çok fazla seçenek sunulmadan doğuyoruz zaten.” Rıza meselesi bu anlamıyla sadece cinsellikte değil pek çok alanda sorgulanmıştır. Örneğin Marx 1844 El Yazmaları’nda, kapitalist sistem içerisinde sömürü koşullarına rağmen emeğini satmak zorunda bırakılan işçi sınıfının bu koşullara rıza göstermesini ilk sorgulayan kişilerden biri olmuştur.

MacKinnon cinsellikle ilgili yaygın kanının temelde şiddet içerdiğini anlatmak için, Butterfly Politics’de tecavüzcüler konusunda yapılan araştırmalardan bahseder. Buna göre; tecavüzcülerin pek çoğu tecavüz ettikleri için değil, yakalandıkları için yanlış yaptıklarını düşünürler. Çoğu kez diğer erkeklerin de kendilerine bakış açısı böyledir. Tecavüzcülerin cezaevinde olma sebepleri, çoğu erkeğin her gün yaptığı şeyden sadece biraz farklıdır. Zaten araştırmalar tecavüzcülerin çoğunun normal psikolojiye sahip olduğunu gösterir.4

Bu gerekçelerden dolayı MacKinnon tecavüzün hukukta yasal olarak işkence kavramı içerisinde ele alınmasını talep etmiştir. MacKinnon bunu ilk kez 1993 yılında uluslararası toplumun eski Yugoslavya’daki iç savaş sürecinde faşist Sırbistan yönetiminde Boşnaklara karşı gerçekleştirilen kitlesel tecavüz olaylarıyla karşı karşıya kaldığı bir dönemde önermiştir. MacKinnon burada tecavüzün soykırım için nasıl bir silah olarak kullanabileceğini görmüş, uluslararası işkence tanımı ile tecavüz tanımını karşılaştırıp “neden işkence cinsiyet temelinde -örneğin tecavüz, küfür ve pornografi biçiminde- insan hakları ihlali olarak görülmüyor?” diye sormuştur. Çünkü işkencenin ‘genel olarak kabul edilen’ tanımında işkence yapmanın amacı, bir rejime meydan okuyan ve bu yüzden “siyasi” olarak görülenleri “kontrol etmek, sindirmek veya ortadan kaldırmak” olduğu belirtilir ona göre bu tanım aynı zamanda tecavüzün tanımıdır. MacKinnon işkence örnekleri olarak bazı aile içi şiddet ve tecavüz örnekleri göstererek “Tüm bunlar Şili’de bir hücrede ya da Türkiye’de gözaltı merkezlerinde değil Nebraska’da evlerde ya da Los Angeles’ta porno stüdyo odalarında gerçekleşti” der. Ve MacKinnon’a göre bu durum bir çifte standartı yansıtmaktadır: Cinsiyete bağlı yaşanan bu şiddet çoğu kez insan hakları ihlali olarak görülmez, siyasi olarak tanımlanmaz oysa kadına yönelik tüm şiddet biçimleri son derece politiktir. Bu anlamda MacKinnon çoğunlukla evde kadını kontrol etmek, sindirmek için gerçekleşen bu şiddetin sistematik ve politik olduğunu, işkencenin tanımıyla paralellikleri bulunduğunu vurgular. “Ancak devletler nezdinde ‘sadece’ tecavüze uğramanın işkenceye uğrayan ile aynı zarara yol açmadığı düşünüldüğü için tecavüz işkence olarak yorumlanmaz” der. Bunun altında yatan sebep ise yine kadınların işkenceye rıza gösterdiğinin düşünülmesidir. Oysa tecavüz rastgele ya da bireysel değildir. Sistematik ve grup temellidir. Ancak MacKinnon’ın işkence olarak kabul ettirmeye çalıştıkları sadece tecavüz değil; kadına karşı yapılan her aile içi şiddet, insan kaçakçılığı ve pornografi de bu başlıkta yer almalıdır. Tecavüzün işkence ile aynı kategoride alınmasının tecavüzün asıl olarak cinsiyet eşitsizliğine dayandığı gerçeğini manipüle edici bir etkisi olabileceği ya da bazı vakalarda bu kavramların iç içe geçeceği gerekçesi ile MacKinnon’ın bu önerisine feminist strateji açısından da karşı çıkan pek çok feminist bulunmaktadır.5

Pornografi teori tecavüz pratiktir’

MacKinnon neredeyse hayatı boyunca, pornografi karşıtı mücadelede hem aktivist hem teorisyen olarak yer almıştır. Ona göre, kadının metalaştığı, aşağılandığı, tecavüze ve her türlü şiddete uğradığı pornografinin toplumdaki etkisi tecavüz olarak ortaya çıkar. Only Words adlı kitabında MacKinnon pornografiyi sadece soyut bir kavram olarak değil, eylemsel düzeyde sonuçları olan sistematik bir yapı olarak ele alır.6 Kadınların vajinalarına veya vücutlarının bazı bölgelerine çeşitli şeyler sokulup, kadınlar bağlanıp dövülürken; ya da saçından tutulup boğazlarına kadar siyahlara ait – bir stereotip olan – kocaman penisler sokulurken veya pornografik film çekimleri sırasında kadınlar kendilerine uygulanan şiddeti birebir deneyimlediklerinde hiçbir sansür uygulanmaz ve hatta zaman zaman ölür, tecavüze uğrarken bu meseleyi sadece kafamızda gerçekleşen soyut bir şey olarak ya da bir ifade özgürlüğü alanı olarak tartışamayız. MacKinnon’a göre bu olsa olsa nefret suçu özgürlüğüdür. Yine porno videolarındaki oyuncuların 18 yaşından büyük olması tecavüz içeren pornografiyi meşrulaştırmaz.

Bu anlamda radikal bir feminist olan MacKinnon liberallerle büyük bir kavga içerisindedir. Çünkü pornografinin yasaklanması ya da sansüre uğraması liberal dünyada fikir ve eylem özgürlüğünün karşıtı olarak algılanır. Cinsellik insanlığın tarihinden beri mağaralarda, resimde, sanatta daha pek çok alanda bir gerçeklik olarak vardı. Ancak bugünkü haliyle kadının, metalaştığı, aşağılandığı, son derece hiyerarşik bir yapıya sahip olan ve kapitalist sistem içerisinde büyük bir pay edinen pornografinin bugünkü durumunu kazanmasında özellikle internet kullanımının yaygınlaşmasının ve popüler kültürün etkisi büyüktür. (Pornografi her gün milyon dolarların kazanıldığı en büyük sektörlerden biridir. Örneğin pornogrofi siteleri Twitter, Netlix ve Amazon’un toplamından daha fazla ziyaretçi sayısına sahiptir. Ve 2006 yılında tüm ülkelerin toplam yıllık porno geliri 97.06 milyar dolardır.7) Bu noktada MacKinnon’ın fikirleri muhafazakârlarınkinden ayrışır. Onun karşı çıktığı, -her ne kadar sanatsal olan ile pornografik olanı ayırmanın güç olduğunu belirtse de8– erotik ya da sanatsal olana değil; tamamen şiddet kültürüne dayalı olan pornografiyedir. Yani pornografi bugün pek çok liberalin ifade ettiği gibi ne özgürleşmenin sembolüdür ne de insanların cinselliklerini renklendirmek için yapılan fanteziler bütünüdür.

İkinci olarak ona göre, pornografi cinselliğin erkek -ve çoğunlukla beyaz erkek- gözünden görülen halidir. Bu tarz bir pornografi sekste ‘olması gerekene’ dair yanlış cinsiyetçi kalıp yargılar doğurur. MacKinnon’a göre “bazı erkekler bu tarz bir seks algısı ile uyuşmadığını belirtebilir ya da bunu reddeden bir söylemde bulunabilir ancak belirtilmesi gereken pornografinin yalnızca mevcut erkek egemen sistemi beslediği değil erkeklik ve seks ile ilgili onu yeniden şekillendirdiğidir. Bu şekilde iktidar ve güç ilişkilerine dayalı, kadınların erkeklere yapması için verdiği sözler bütünü olan, asıl olarak erkek için hazırlanan ve kadını hedef alıp onu metalaştıran, çarpık bir algımız olur cinselliğe dair.”9

MacKinnon’ın ifade ettiği bu çarpık cinsellik algısını en çok çocuklar üzerinde görebiliriz. Örneğin geçen yıl İngiltere’de çocuklarla yapılan bir araştırmaya göre10 oğlan çocuklarının % 53’ü porno sitelerde gördüklerinin gerçek sevişmenin tasviri olduğunu belirtmiştir. Kız çocuklarının ise % 39’u gördüklerini gerçekçi bulduklarını, bu çocukların % 41’ı merak ettiği için porno sitelerine baktıklarını ifade etmiştir. Deneyimleri sorulduğunda ise %27’si şok olduğunu, %24’ü kafasının karıştığını, %23’ü ise iğrendiğini söylemiştir. Yine aynı şekilde oğlan çocuklarının %7’si kız çocuklarının ise %77’si pornografinin rıza kavramını anlamalarına yardımcı olmadığını belirtir.

Çocukların pornoya ulaşma yaşının çok düştüğü günümüzde (pek çok ülkede ortalama 11 olduğu söylenmektedir), pornografinin çocuklar üzerindeki tek olumsuz etkisi çarpık ve hiyerarşik bir cinsellik öğrenmeleri değil; fakat aynı zamanda kendilerinin de birçok kez kurban haline gelmeleridir. Örneğin her gün internetteki arama motorlarında binlerce kez çocuk pornosu aranmakta, izlenmekte ve çocuklar dünyanın dört bir yanında bu videolarda kullanılmaktalar.

MacKinnon pornografide de, fuhuşta da rıza meselesini sorgular ve bu hususta yine aynı argümanı, yani pornografide ya da fuhuşta kadının rızasının anlaşılmasına olanak tanıyacak eşitlikçi bir toplumda yaşamadığımızı, ifade eder. Bu yüzden fuhuşta fuhuş yapan kadınların değil ‘pezevenk lobilerinin’ ve müşterilerin cezalandırılması gerektiğini söyler. Çünkü ona göre kadınların fuhuş yapmasının asıl sebebi bu eşitsiz düzendir. 1999’da fuhuş ile ilgili hukuk sistemini MacKinnon’ın görüşleri doğrultusunda değiştiren İsveç’te fuhuşun sıfıra yaklaşması MacKinnon’ın bu değerlendirmesinin önemini ortaya koyar.

Pornografi üzerinden ırkçılığın erotikleştirilmesi

Pek çok porno sitesinde Latin, Asyalı, siyah gibi porno kategorileri bulunmakta ve bu kategoriler altında neredeyse tüm porno filmlerde bu kadınlara dair aynı basmakalıp yargılar, ırkçılıkla beslenerek yeniden ve yeniden üretilmektedir: Örneğin porno sitelerinde siyah ve Latin kadınların cinsellik konusunda doyumsuz olduğu, Asyalı kadınların erkeğin güvenini kazandıktan sonra ‘erkeği’ için yapacaklarının sınırının olmadığı, yani aptal ve ‘kullanılabilir’ olduğu, yine aynı şekilde siyah kadınların orospu ve sekse her an istekli olduğu gibi pek basmakalıbın yeniden inşa edildiği; cinsiyetçiliğin ve ırkçılığın iç içe geçtiği başlıklar bulunmakta. Pornografideki bu durum eşitsizliğin sınıf, ırk, yaş, coğrafya gibi dinamiklere göre değişebileceğini göstermesi açısından son derece önemlidir.

Hukukla nihai çözüme ulaşabilir miyiz? Bazı eleştiriler

Yaptığı pek çok çalışma ile radikal ve cüretkâr çıkışları MacKinnon’ı tüm dünyada, özellikle kadın hakları savunucuları arasında; akademide ve kitleler nezdinde en çok tartışılan isimlerden biri yapmıştır. Kendisine verilen yaygın destekle birlikte, pek çok eleştiri de bulunmaktadır. Öncelikle MacKinnon’ın her türlü heteroseksüel ilişkiyi tecavüz olarak görmesiyle eleştirenler ya da cinsiyet eşitliğinin gerçekleşene kadar kadınların tecavüze uğrayıp erkeklerin fantezileri için öldürüleceğini düşünenler bulunuyor. Oysa MacKinnon, tam olarak bahsettiği hukuk yoluyla ulaşılabilecek ideal bir aşama değildir. Örneğin Guardian’da yayımlanan bir röportajında11 eşitsiz koşullarda gerçekleşen cinsel ilişkilerde hep sorunlar olacağını söyler. Örneğin siyah ve beyaz insanların arkadaşlıklarında olan ırkçılık gibi. Ancak MacKinnon şunu da ekler: “Cinsel eşitsizliğin reddedilmediği bazı ilişkilerde insanlar büyük çabalar harcayarak bir yola varıyorlar. Ancak bu yine de bu eşitsizliği ortadan kaldırmıyor.”

Diğer bir eleştiri ise MacKinnon’ın hukuk sisteminden çok büyük beklentilerinin olması ve asıl mücadele alanı olan sokağı yer yer es geçtiği şeklindedir. Londra’da gerçekleşen konuşmasında bu eleştiriye yer verdi ve hukukun kendisinden bir değişim beklemediğini belirtti. Hukukun ölen birini ya da tecavüze uğrayan birini geri getiremeyeceğini ya da hukuk yasalarının değişmesi ile doğrudan eşit bir topluma ulaşılamayacağını, ancak kadınlara hukuksal olarak güçlü bir destek sunan sistemlerde kadınların haklarının varlığı konusunda uzun vadede hukukun değişim getirebileceğini ifade etti. Şu ana kadınlar ezildiklerinin, sömürüldüklerinin farkında bile olmayabilir veya bu sömürüye karşı direnişin açıktan bir yasal tabanını görmeyebilir. Hukuk, bu anlamda uzun sürede işlevseldir. Yani MacKinnon hukukta yapılacak değişikliklerin kadınların mücadele etmesi için bir araca dönüştürebileceği fikrinde. Zaten konuşmasının sonunu yine kelebek etkisinde gerçekleşebilecek büyük dönüşümlere bağladı ve bu yüzden büyük mücadelemizi sürdürmemiz gerektiği vurgusuyla bitirdi.

Kadınlar cinselliği nasıl deneyimliyor?

MacKinnon’a göre kadının cinselliği bizi sosyal olarak tanımlayan en önemli çekirdektir. Cinsellik çoğunlukla kadına karşı bir aşağılama aracı olan ve kadının erkeğe karşı eşitsizliğinde çoklukla önemsenmeyen bir faktördür.12 Bu bağlamda cinsellik, insanda biyolojik bir unsur olarak var olsa da onun nasıl deneyimleneceği sosyal ortamda belirlenir. Yani insanın sahip olduğu pek çok şey gibi cinsellik de öğrenilen, toplum tarafından öğretilen, içerisinde kurgusallığı da barındıran kültürel ve sosyal yönleri olan bir şeydir. Peki kadınların cinselliği bu koşullardan azade midir? Kadınlar cinselliği nasıl, nereden öğrenir? Ataerkil düzende seks erkeğin kadına yaptığı bir şey olarak öğretilir. Bu yüzden sevişmeyi başlatanlar çoğunlukla erkeklerdir. Kadınlar ise cinselliği, erkeğin günlük zihinsel inşasında deneyimlerler. Bu zihinsel inşa ise erkek egemen toplumun değerleri ile ve kadına karşı her türlü ayrımcı eylemlerle doludur. Yani bugün bazı liberal toplumlarda, kadının görece kendini daha rahat ifade ettiği ve hakları anlamında daha iyi bir yerde olduğu ülkelerde çeşitli farklılıklar olsa da, özellikle muhafazakâr toplumlarda cinsellik kadınlara karşı bir iktidar aracı olarak kullanılır. Günlük hayat içerisinde kadınların erken yaşlardan itibaren maruz kaldığı cinsiyet ayrımcılığı ve cinsel taciz bunun ilk inşasıdır. Yine, kadının bedeni üzerinden yapılan her türlü ayrımcı söylemin altında da cinsellikle birleşen bir iktidar vardır. Erkek, cinsellik üzerinden kadın üzerinde iktidar sahibi olandır.

MacKinnon’ın eril cinsellik ve rıza meselelerine dair sorgulamaları feminist literatürde çok önemli bir yere sahip ve son derece ufuk açıcıdır. Ancak MacKinnon’a yönelik benim de kişisel olarak katıldığım temel bir eleştiri bulunmaktadır ki bu, MacKinnon’ın her koşulda kadınların söylemini yok saymaya varan bir reddediş tutumu sergilemesidir. Yani cinsellik ile ilgili kadının söylediği neredeyse her ‘evet’i geçersiz bir evet olarak yani hayır olarak yorumlayarak kadınların kendi sözünü söylemesine izin vermeyen, tersinden kadını domine eden bu yaklaşım bizi kadınların edilgen olduğu gibi yanlış bir sonuca vardırabilir. Oysa eril cinselliğe rağmen, kadınlar kendi arzularını, taleplerini ifade etmek konusunda feminist bir yöntem olan bilinç yükseltmenin de yardımıyla gündelik hayatta büyük bir mücadele içindeler. Yani hemen tüm kadınların farklı düzey ve eylem biçimleriyle de olsa kendi bedenlerinde hak sahibi olmak ya da isteklerini ve taleplerini dile getirmek için günlük bir kavganın içerisinde olduklarını gözden kaçırmamak gerekir.

Türkiye’ye dair birkaç söz…

Yapılan en büyük alan araştırmalarından biri olan, 2008 yılında Hacettepe Üniversitesi Nüfus Etütleri Enstitüsü’nün yaptığı ‘Türkiye’de Kadına Yönelik Şiddet’ araştırmasında Doğu Karadeniz’de (Ordu, Giresun, Rize, Trabzon) saha araştırmacısı olarak görev almıştım.13 Araştırma için her bölgeye gönderilen farklı ekipler vardı. Üç ay köy köy, ilçe ilçe gezerek hanedeki kadınlarla görüşmeler gerçekleştiriyorduk. Araştırmaya katılmadan önce hem kadına yönelik şiddetin ne olduğunu anlamamız hem de ailelere ya da kadınlara dair herhangi bir kalıp yargımız (örneğin köyde şiddetin çok çıkacağı, okumuş ya da iyi işlere sahip kişilerde az çıkacağı gibi önsavlar içeren) olmaması için bir eğitim programına katılmıştık. Ben bu eğitime zorunlu olduğu için katılmış olsam da kendim için gereksiz görmüştüm. Çünkü herhangi bir araştırma sonucunun beni şaşırtacağını düşünmüyordum. Ancak alandan döndükten ve yüzlerce kadınla yapılan görüşmeden sonra Türkiye’de pek çok kişinin tecavüz ürünü olduğu fikrine kapılmıştım. Görüşmelerde şiddete ama özellikle cinsel şiddete maruz kalan kadın sayısı o kadar yüksekti ki! Oysa görüşmeyi yapmadan yarım saat, bir saat önce, hakkında konuştuğu adamla birlikte çay içmiş, köylerinden, işlerinden, yaşamlarından konuşmuştuk. Yani bu saha araştırmasında tam da MacKinnon’ın dediği gibi şiddet uygulayanların, tecavüzcülerin düşündüğümüz gibi şeytanlaşmış bir profilleri yoktu; hemen hepsi çok ‘normal’ görünüyordu. Özellikle cinsel şiddet hikâyeleri bitmek bilmiyordu. Oysa Türkiye genelinde Doğu Karadeniz, en iyi 4. bölge çıkmıştı. Görüşmeleri kadınlarla yalnız olarak yapıyorduk. Erkekler kadınla bizi yalnız bırakmak istemediğinde ise kadın sağlığını da muayene etmek durumunda kalabileceğimizi söyleyip uzaklaşmalarını sağlıyorduk. Kadınlarla görüşmeden önce kimlik bilgilerinin bizim için önemli olmadığını, araştırma yapıp mahalleden ayrılacağımızı söylüyorduk. Yerleşkede geçici olmamız ve kadınlara güven veren tavrımız kadınların daha açık olmasını sağlamasına rağmen hepsinin her konuda açık olduğunu düşünmemiştim. Ancak buna rağmen benim kişisel olarak yaptığım görüşmelerin sonuçları korkunçtu. Hiç düşünmediğim kadar ensest vakasıyla karşılaştım. Kadınların çok büyük bir oranının cinsellik olarak yaşadıkları tecavüz ve şiddet içeriyordu. Kadınların pek çoğu kocalarının porno videolarında gördükleri kendilerinden talep ettiğini ifade ediyordu. Ancak bazı kadınlar tam da MacKinnon’ın tarif ettiği gibi görünüşte rıza içerisinde deneyimliyordu tüm bunları. Örneğin pek çoğu cinselliğin kocalarına karşı görevleri olduğunu sanıyor, istemeden de olsa cinsel ilişki yaşamanın normal olduğunu düşünüyorlardı. Bazıları erkeğe arkasını dönen kadının cehennemde yanacağını, Allah katında iyi karşılanmayacağını düşünüyor, yaşadıklarını normalleştiriyordu. Kimisi ise ‘dışarıya’ gitmesin, başka kadınlarla birlikte olmasın diye erkek ne zaman talep ederse cinsel ilişki yaşıyordu.

Yani MacKinnon’ın yıllara dayanan ve alandan beslenen fikirleri, benim de kişisel olarak alanda karşılaştığım gerçekliğe tekabül ediyordu. Ancak benim Türkiye deneyimimde de gözlemlediğim MacKinnon’ın yeterince dikkat çekmediğini düşündüğüm bir nokta var: Kadınların tüm bu adaletsiz koşullara rağmen günlük hayatlarında geliştirdikleri direniş biçimleri. Ben hem bu saha araştırmasında hem de sonrasında kadınların var olanı parçalamaya, değiştirmeye kendi lehlerine çevirmeye karşı mücadeleleri karşısında hep bir hayranlık duydum. MacKinnon’ın çalışmalarında eksik olarak gördüğüm en önemli unsur da bu. Yani her ne kadar kadının mağduriyeti bir gerçek olsa da kadınlar bu mağduriyeti çoğu yerde değiştirecek güce, enerjiye sahipler. MacKinnon yapmış olduğu çalışmalarda her türlü cinsel şiddetin yaygınlığını ve sistematikliğini güçlü bir şekilde ortaya koymaktadır. Bu noktada hukuka cinsel suçlar ile ilgili maddelerde cinsiyet eşitsizliği kavramını dahil etmenin, hukuku bu açıdan bakmaya zorlamanın, kadınlara yeni mücadele alanları doğuracağına elbette inanıyorum. Ancak ben cinsiyet eşitsizliği kavramının bir ‘suç-ceza’ ikileminde çözüleceğini düşünmüyorum. Bu anlamda erkekleri kriminalleştirmeden değiştirmeğe ve kazanmaya yönelik çabaları ve paylaşımları çok önemsiyorum.

Kaynakça

MacKinnon, Catharine (2017) Butterfly Politics: The Belknap Press of Harvard University Press

MacKinnon, Catharine (1993). Only Words. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press

MacKinnon, Catharine (1989). Toward a feminist theory of the state. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press

https://www.amherst.edu/media/view/239137/original/rape%2Bas%2Btorture.pdf

https://www.theguardian.com/culture/2016/jun/15/majority-boys-online-pornography-realistic-middles

1  MacKinnon A. Catharina (2017) Butterfly Politics: The Belknap Press of Harvard University Press

2  MacKinnon, Catharine (1989). Toward a feminist theory of the state. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press

3  MacKinnon, Catharine (2006). Are women human?: and other international dialogues. Cambridge, Massachusetts: Belknap Press of Harvard University Press. MacKinnon’dan yapılan alıntıların çeviri ve kısaltmaları, bana ait.

4  MacKinnon, Catharine (2017) Butterfly Politics: The Belknap Press of Harvard University Press

5  https://www.amherst.edu/media/view/239137/original/rape%2Bas%2Btorture.pdf

6  MacKinnon, Catharine (1993). Only Words Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press

7  http://www.familysafemedia.com/pornography_statistics.html

8  MacKinnon, Catharine (2017) Butterfly Politics: The Belknap Press of Harvard University Press

9  MacKinnon, Catharine (2017) Butterfly Politics: The Belknap Press of Harvard University Press

10  https://www.theguardian.com/culture/2016/jun/15/majority-boys-online-pornography-realistic-middlesex-university-study

11 https://www.theguardian.com/culture/2016/jun/15/majority-boys-online-pornography-realistic-middlesex-university-study

12  MacKinnon, Catharine (2017) Butterfly Politics: The Belknap Press of Harvard University Press

13   http://www.hips.hacettepe.edu.tr/pdf/TKAA2008-AnaRapor.pdf

Müfettiş Murtaza: Asya Tipi Demokrasi

Kenan Evren sahneye çıkmadan, bir diktatör olarak hayatımıza el atmadan yaklaşık 30 yıl önce bile Türkiye toplumu Murtaza adıyla tanıyordu onu. Yunanistan mübadili Murtaza Adana’da bir çırçır fabrikasında kantarcıdır, sonra mahalle bekçisi olur. Halkın şikâyeti üstüne atılır, gece bekçisi olur. 1930’lardan 1950’lere uzanan dönemde iki – üç aşamada izleriz “vazifesinin arslanı” Murtaza’nın serüvenlerini.

ZEKİ COŞKUN

Otorite gösterisine hemen her yerde, hemen her zaman parodi eşlik eder. Güç ve şiddetle “düzen ve itaat” arayışı, çoğu kez kahkaha suikastına uğrar. Ama sesli, ama sessiz.

Günümüz Türkiyesi’nin temel harcını karanlardan darbeci general Kenan Evren, bir diktatörden çok hep aşina olduğumuz birisi gibi görünmüştür: Hötzötçü ama pek de hükmü olmayan “amir”.

Klasik militer/laisist Kemalizm’e tam da onun tarihi boyunca “tehlike” olarak görüp karşısına aldığı din/mukaddesatı dahil ediyordu Evren. Resmi ideolojiye yeni bir melezleme getiriyordu. Ama onun ağzından çıkan “Atatürk” sözü de, “ayet – hadis”ler de bu kavramları sahiplenen çevrelere inandırıcı, çağırıcı, ikna edici görünmüyordu. (Nadir Nadi’nin Ben Atatürkçü Değilim kitabı, Cumhuriyet gazetesinin 10 gün kapatılmasına yol açan İlhan Selçuk’un Kemalizm ideolojisi muz mudur? yazısı anımsanabilir.)

Darbe ekibi kendisine Milli Güvenlik Konseyi dese de halk arasındaki adı “Beşi bir yerde”ydi. Üniformalar içindeki toplantı ve mitinglerinin ardından “zort” çekilmiyordu evet ama sağda solda fısıltılı kahkalar eksilmiyordu.

Örneğin Kemalist çevreler için darbenin başındaki generalin adı Kainat Paşa’ydı. Çünkü Atatürk’ün mirası Türk Dil Kurumu ve Türk Tarih Kurumu’nu kapattırmış “öztürkçe”yi gözden çıkarmıştı. Evren değil, Kainat olmalıydı adı. Ya da sözlerine tutarlılık ve tumturak katma amacıyla sıkça kullandığı kavramdan dolayı Netekim Paşa’ydı. Askeri okuldaki lakabı “Zottirik”ten dolayı Mustafa Kâmil Zorti adıyla mizah karakterine dönüşecekti.

***

Emeklilik sonrası yağlıboyaya vurmuştu kendini. ABD gezisinde Picasso’nun Cezayirli Kadınlar tablosunun yere göğe konamamasına şaşırmıştı. İddialıydı: “Buraya bir siyah fırça vurmuş, yanına yuvarlak yapmış. Burada da bir siyah, aralar beyaz. Burada bir siyah, arada yuvarlaklar. Baktım, baktım, dedim ki, ben Türkiye‘ye gittiğim zaman resme başlayacağım. Ben de yaparım bunu.

1997’de Ankara’da kimliği açıklanmayan bir müteahhidin 600 milyon liraya satın aldığı Hamamda Kızlar adlı resmini bir gazetedeki “bayram hamamları” fotoğrafından kopyaladığı ortaya çıkınca “ne yapsaydım yani, kızları hamama götürüp, öyle mi resim yapsaydım?” diyecekti. Zamanında “Asmayalım da besleyelim mi?” dediği gibi.

Ertesi yıl Cumhuriyet Balosu’nda açık arttırmaya çıkarılan Atatürk tablosu 105 milyara satılacak ve “yaşayan en pahalı Türk ressamı” ünvanını kazanacaktı. Kendisi bunun “ikinci en yüksek fiyatlı satış” olduğunu, alıcısını açıklamadığı başka bir resminin daha yüksek fiyatla satıldığını söylüyordu. Sonradan ortaya çıktı, Kültür Bakanlığı Resim Heykel Müzesi’ne aldığı Begonvilli Duvar resmi için Evren’e tam 300 milyar ödemişti.

2001’de işadamı Halis Toprak’ın 1.3 milyar ödediği Sigara İçen İhtiyar ise Fikret Otyam’a ait fotoğraftan kopyalanmıştı. Otyam 1 TL sembolik tazminat davası açtı, kazandı.

Sonrası malum: Batık işadamı ve şirketlerin koleksiyonlarındaki Evren resimleri izleyen yıllarda TMSF tarafından satışa çıkarıldı, en kabadayısı 1000-500 TL’ye zar zor gitti. Çoğu elde kaldı.

Piyasa büyüsü bozulmuştu.

O kadar ki 2009’a gelindiğinde yargılanmasından falan söz ediliyordu. “Eğer halk ‘evet’ der, geçici 15. maddeyi kaldırırlarsa, o zaman hiç yargılanmaya da gerek yok, ben intihar ederim,” diyecekti.

İmzasını taşıyan 12 Eylül bildirgesi dahil her adımda olduğu gibi intihar da bir laf, bir jestten ibaretti. O fevkalade tantanalı 12 Eylül yargılamasının da aynı şekilde bir parodi-jest olarak kaldığını söylemeye gerek yok, tabii ki.

Evren’in ardındaki mümtaz şahsiyet(ler)

Aleni diktatörlüğüne, “hiç elim titremedi” diye böbürlenerek imzaladığı idamlara, infazlara, tüm ülkeyi hapishaneye çevirmesine karşın Evren, korku/dehşetten çok aşinalık duygusuyla, hafifsemeyle karşılanıyordu.

Aşinaydı, Evren sahneye çıkmadan, bir diktatör olarak hayatımıza el atmadan yaklaşık 30 yıl önce bile Türkiye toplumu Murtaza adıyla tanıyordu onu. Yunanistan mübadili Murtaza Adana’da bir çırçır fabrikasında kantarcıdır, sonra mahalle bekçisi olur. Halkın şikâyeti üstüne atılır, gece bekçisi olur. 1930’lardan 1950’lere uzanan dönemde iki – üç aşamada izleriz “vazifesinin arslanı” Murtaza’nın serüvenlerini.

Orhan Kemal, Adana’daki notlarından İstanbul’da ilk tefrika deneyimini 1952’de Murtaza’yla gerçekleştirir. Aynı yıl kitaplaşır Murtaza. 14 yıl sonra öyküyü yeniden kaleme alır ve hacmini iki katına çıkartarak romanlaştırır 1968’de. Ardından sahneye uyarlar. 1970’de yurt dışına çıkarken Murtaza’nın ikinci cildine başlamıştır. Ne yazık ki tamamlayamadan aramızdan ayrılır.

Yukarıda Allah, Ankara’da Devlet hem de Hükümet, burada da Murtaza’ydı! … Görmüştü kurs, almıştı çok sıkı terbiye amirlerinden. Sonra sakınmazdı gözünü vazife bir sırasında budaktan bile! … Koskoca Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti … Bu harap evler kalabalığından ibaret mahalleyle birlikte şu çamurlu sokakların ötesinden geçen ana caddeyi, anacaddenin iki yanındaki dev apartmanlarla konak yavrularını, kapı önlerindeki özel arabaları beklemek, bütün bunlara göz dikmiş ‘muzır vatandaşlar’ı kollamak görevini vermişti ona. Bir an bile dalga geçemezdi. Aksi halde aksardı işler, bozulurdu memleketin disiplini.

Her şeyden önce düzen ve disiplin. Evladını bile tanımaz bu yolda.

***

Orhan Kemal’in ifadesiyle “Murtaza, komik bir tip olmakla birlikte, soytarı” değildir.

İçinde yaşadığı toplumla her an zıtlaşan, bitmez tükenmez çelişmelere düşen bir adam için toplum kalın bir çizgiyle kabaca ikiye ayrılmıştır; varlıklılar, yoksullar. Varlıklılar, Allahın sevgili kullarıdır. Varlığa kavuşabilmek için zamanında kana kana çalışmış, ter dökmüşlerdir. Onun için saygıya değerdirler. Gece yarılarına kadar gülüp söylemeğe, çalıp çığırmaya, kumarın çeşidini oynamağa, diledikleri içkileri içmeğe hakları vardır. Yoksullara gelince… Onlar saygı değer değillerdir. Gece yarılarına dek gülüp söylemek, kumar oynamak, içki içmek, hatta sokaklarda dolaşmaya hakları yoktur. Çünkü zamanında varlıklılar gibi kana kana çalışıp ter dökerek kazanmamış, tembellik etmiş, kaytarmışlardır. Birbirini kesen çamurlu, daracık sokaklardaki derme çatma evlerinde berbat bir yaşamı sürdürüyorlarsa, bu, tembelliklerinden dolayıdır, Cenab-ı Allah’ın sevgili kulu payesine yükselememektendir. Onun için bu pis, lanetli kalabalığa acımamak, onları sevmemek gerekir. Bunlar görülürlerse, ki çamurlara saplanmışlardır, bir tekme atılmalıdır.

Murtaza varlıklı kattan kendisi için hiçbir şey beklemez. İstediği, yurt ölçüsünde ‘kurs’lar açıp, bütün yurttaşları bu kurslardan geçirip, varlıklı yurttaşlar hâline getirmektir.

Amirlerinin gözünde yerli / Türk tipi ve tersinden Don Kişot, Murtaza’nın yukarıda ana hatlarıyla verilen insana, çevresine yaklaşımında özellikle yoksullara ilişkin görüşleri dikkat çekici: 12 Eylül’ü önceleyen 24 Ocak 1980 kararlarının müellifi, bilahare başbakan ve de Evren’in halefi cumhurbaşkanı “Tonton” Özal’ın görüşleriyle bire bir aynı değil mi? Elbette Evren’inkiyle de…

Bu noktada Evren portresinin ardında kendini hissettiren Murtaza’nın hemen yanıbaşında diğer mümtaz şahsiyet çıkıyor karşımıza: Kudret Yanardağ. Nam-ı diğer Müfettişler Müfettişi ya da Üçkâğıtçı!

***

Orhan Kemal’in Adana’dan tanıdığı ve 1952’de yazıp kapattığı Murtaza’yı yeniden keşfinin biraz da Müfettişler Müfettişi (1966) sayesinde olduğunu rahatlıkla söyleyebiliriz. Bu kez 1960’larda, Ankara yakınlarında küçük bir Orta Anadolu kentindeyiz. Edası, kalıbı, her şeyiyle “devlet / iktidar mensubuyum” diyen ama kimliği, vazifesi hakkında asla renk vermeyen yabancının gece vakti teftiş havasında apansız şaraphaneye dalması, kentte bomba efekti yaratır.

Valisi, emniyet müdürü, belediye başkanıyla tüm idari ve mülki erkân; otelcisi, müteahhidi, kâtibi, odacısı, arabacısı hemen herkes meçhul -ve kesin görevli- müfettişin, onun şahsında devlet/iktidar burcunun girdabına girmiştir anında. Eşler, metresler dahil… Herkes bir yandan açığını örtme derdindedir, bir yandan da günahı (parasal olarak miktarı münasibi) her neyse seve seve verip, devlet eli/gücüyle rakibini ekarte etme yarışındadır. Devlet dersinden geçip, onun sayesinde “öteki”ni yenme çabası, girdabın etkisini daha da derinleştirir.

Devlet gücü ve korkusunun her zaman kaçaklara yol açtığının, yasaların somutta yasa dışılıkla yürüdüğünün bilincindeki “profesyonel” tokatçının -muhataplarının gözünde müfettişler müfettişinin- kimseden bir şey talep etmesi gerekmez. Çünkü herkes kendi açığını, kaçağını bilmektedir!

Dışarıdan ortaokul bitirme sınavına gittiği Orta Anadolu’da “müfettiş” olarak karşılanmasıyla, sıradan nüfus memurluğu sırasında iş takipçilerin onu “ipten adam alan Kudret Beğ”leştirmesiyle başlayan serüven, devletli rolünde tokatçılığı onun için meslek haline getirir. Orhan Kemal, yaşanmış eğlenceli bir olaydan1 hareketle kaleme aldığı Müfettişler Müfettişi’ni 1965’te tefrika eder, ertesi yıl kitaplaştırır.

Yazarın, Kudret Yanardağ ve şebeke ortaklarıyla muhataplarının (bürokrat, eşraf, esnaf) Murtaza’nın tersinden ve reel izdüşümü olduğunu fark etmesi kuvvetle muhtemel. Çevresindekilerin yoğun itirazlarına karşın 1952’de yayımlanan Murtaza’yı yeniden yazıp 1968’de noktalar. Kitap 1969’da oyunla eşzamanlı olarak piyasaya çıkar. Aynı yıl Müfettişler Müfettişi’nin devamı Üçkâğıtçı yine Cumhuriyet’te tefrika edilir. Ve yeniden Murtaza: 1950 sonrası, bu kez bir bankanın gece bekçisi olarak karşımızdadır.

Demokrat” dönemi Murtaza’sını ne yazık ki tamamlayamadı Orhan Kemal.

Olmaya devlet…”

Vatandaşın yatıp kalkma saatinden tuvalete gitmesi dahil her şeyi “düzen – disiplin”e sokmaya uğraşan Murtaza’yı Evren’in devlet başkanlığı döneminin kılavuzu olarak okuyabiliriz. Devletli görünümü ve rolünün insanlarda yarattığı kesif korku ve tam teslimiyeti mizah yönüyle ele alan Müfettişler Müfettişi ve Üç Kâğıtçı ise Evren’i “en pahalı ressam” yapan tarihsel parodinin gündelik hali diyebiliriz.

Murtaza da, Müfettişler Müfettişi de ne salt kurgu ürünüdür, ne de kendi kendilerine ortaya çıkmışlardır.

Marx’ın Haziran 1853’te Engels’e mektubunda Fransız seyyah Dr. Bernier’in kitabına atfen Türkiye dahil “Doğu’daki bütün olayların temelini toprakta özel mülkiyetin yokluğunda aramalı. İşte Doğu cennetinin gerçek anahtarı” satırları, “Doğu’da devlet her şeydir”e uzanıyordu.

Mektup yüz yıl sonra Karl Wittfogel tarafından yeniden keşfedildi, “Oriental Despotizm” olarak yeniden yorumlandı. Müfettişler Müfettişi’nin zuhur ettiği sıralardaysa Türkiye aydın çevreleri tam da bunlar ekseninde Asya Tipi Üretim kavramı üzerinde Osmanlı’dan Cumhuriyete devlet ve toplum yapısını tartışıyordu. Sencer Divitçioğlu Asya Tipi Üretim Tarzı ve Azgelişmiş Ülkeler’i 1966’da, Asya Üretim Tarzı ve Osmanlı Toplumu’nu 1967’de yayımlamıştı. Kemal Tahir’in edebiyat yapıtından çok, bu görüşler doğrultusunda tarih tezi gibi konumlanan Devlet Ana romanının da yine 1967’de yayımlandığını anımsayalım.

Orhan Kemal’se iri laflardan, devlet efsanesini yeniden üretmekten kaçınır. Gündelik, sıradan, yanı başımızda yaşananlardan, yaşayanlardan hareketle, olanca canlılığıyla ortaya koyar “Doğu cennetinin gerçek anahtarı”nı: Kişi(ler)de vücut bulmuş devlet dehşetini ve parodisini.

***

Murtaza’yla Müfettişler Müfettişi / Üçkâğıtçı Kudret Yanardağ’a bugünü anlama kılavuzu olarak bakmak üzere yola çıkmıştım. İyi bir keşif olacağını düşünüyordum bunun. Ön okumalar sırasında Işık Öğütçü’nün “Murtaza 2’de babamın bize anlattığı kadarıyla, Müfettişler Müfettişi ve Üçkâğıtçı’nın kahramanı milletvekili Kudret Yanardağ ile Murtaza’yı Ankara’da, Meclis’te karşı karşıya getirecekti” satırlarını okuyunca, duraksadım… Ve şu an eminim, Hanımın Çiftliği’nden Kabak Hafız da yer alırdı o mecliste!

Oradan da Asya Tipi Demokrasi’ye uzanırız.

1Ece Ayhan, Çorum Alaca’da kaymakamken birkaç günlüğüne İstanbul kaçamağı yapar. Savcıya, tahrirat kâtibine “arayıp soran olursa işi çıktı Ankara’ya gitti,” demelerini söyler. Hemen ertesi sabah bir yabancı gelip kaymakamı sorar. “Ayhan Bey’in yakın arkadaşı,” olduğunu söylese de tam kaymakamın makamını terk ettiği sıra gelen kerliferli adamın teftiş için orada olduğundan herkes emindir. Yedirir, içirir ağırlarlar.

Kaymakamlık konağı ve konutunu mesken tutan müfettiş, yetkililerden kasaba hakkına bilgi alır, her şeyi soruşturur. Pazartesi sabahı İstanbul’dan dönen kaymakamı ilgililer kasaba girişinde jiple karşılayıp durumu haber verirler. “Ulan Ayhan, aylarca kasabada kalırsın bir Allahın kulu gelmez, üç günlüğüne kaçak bir İstanbul yaparsın müfettiş damlar… Benimki de şans mı?” diye kendisine kızarak, tedirgin kaymakamlığa girip kapıyı tıklatır. İçeriden gelen tok “Giriniz!” sesiyle kapıyı açıp selam vererek durumu anlatmak üzere masasında oturan “müfettiş”e baktığında, şaşakalır. Arkadaşlarının “Meccani” (parasız, bedavacı) lakabını taktığı, ileride “naif ressam” olarak da tanınacak Fahir Aksoy’dur karşısındaki. (Bkz: Nurer Uğurlu, Orhan Kemal’in İkbal Kahvesi, Cem Yayınları s. 383-389.)

Ehven de olsa şerre itibar edenin…

Ehvenişer, seçeneksiz ve çaresiz kalmanın sloganıdır ve yalnızca duruma boyun eğme, teslim olma anlamına gelmektedir. Ehvenişer, her çağda ve her egemenlik biçiminde, bir “rıza ve onay kaynağı” olarak değerlendirilmiş, seçebilmek bu sınırlar içine hapsedilmiştir.

AYDIN ÇUBUKÇU

Biri hırsız, diğeri dinsiz, beriki ırkçı, öteki yalancı… Seçmek zorundasın… İşte ehvenişer.

(twitter vecizesi  )

Dünya işleri kendi hallerince yürürken, ola ki Osmanlının kanun uygulayıcılarını müşkül durumda bırakacak mecralara dökülür diye, Mecelle, İslami hukukun “kenarından dolaşma” kanalları aramıştır, bazen. Şeriat ile “Batı Medeniyeti”, öteki dünya ile gündelik hayat, akla ve hukuka uygun bir yerde buluşturulmaya çalışılırken, esnek ve hatta gevşek yorumlara kapı açılmıştır. Bir yanda bütün azameti ve dehşetiyle ilahi kanunlar, diğer yanda kıpır kıpır neşesiyle, cilvesiyle, üçkâğıtçılığı, hırsı ve kıskançlığıyla sahici hayat… Birincisi mümkün olduğunca dizginleri sıkı tutmaya çalışacak, diğeri kendi bildiği gibi akıp gitmeye çalışacak… Sürekli zor tercihler yapmak zorunda kalan insancık, hem hayatını sürdürmek hem de ahretini kaybetmemek için elverişli patikalar bulmak zorundadır. Mecelle buna yardımcı olmaya çalışır. Madem ki, “dinimiz kolaylıklar dinidir”, çelişkiler içinde kıvrılarak ilerlemenin de pek çok yolu olmalıdır. Mesela, “İki fesat tearuz ettiğinde ehaffı irtikab ile a’zamının çaresine bakılır,” denmiştir ki, “İki fesat aynı anda ortaya çıktığında hafif olanı alınıp, büyüğünün -herhalde sonra- çaresine bakılır,” anlamına gelir.

Her bir kural, geniş kapsamlı genellemeler halinde kurulmuştur ve hayatın farklı alanlarında ortaya çıkabilecek farklı nitelikteki sorunların çözümünde yol gösterici rolü üstlenebilir. Örneğin, “iki fesat” problemine şöyle bir örnek verilmiş: “Zalim olan yöneticiye başkaldırmak, onun yaptığı zulümden daha kötü sonuçlara yol açacaksa, ona itaat etmek suretiyle, hafif olana katlanarak daha büyük zararların meydana gelmesi önlenmiş olur.” Ama aynı kural imamların, müezzinlerin, din hocalarının hizmetleri karşılığında para almasını yasaklayan dinsel kuralları, ya da faizi haram kılan ama bir türlü önüne geçemeyen emirleri de “uygun” yollardan aşmaya hizmet eder. Din görevlilerinin bedava hizmete pek gönüllü olmamaları, gitgide hafız yetiştirecek, cenaze kaldıracak eleman bulma sıkıntısına yol açıyorsa ki bu hafif fesattır ve ortadan kaldırılmasıyla büyük fesat önlenir! İkisinden biri tercih edilecektir; ya din hizmeti verenlere para verilecek, ya da ahali din hizmeti alamayacak! Veya faizin dince haram, ama ekonomik hayat bakımından zaruri olduğu hallerde ne yapılacak? Faizi alan veren kendi günahıyla baş başa bırakılacak, bu küçük olandır, ama büyük bela def edilecek, yani ekonominin işlemesi sağlanacaktır!

Mecelle, medenileştirilmeye çalışılan İslam hukukunun güncel problemlere çözüm arayan mantığı diyebileceğimiz bir başvuru kaynağıdır. Osmanlının Batılılaşma eğilimine girdiği zamanların ürünüdür. “İlk Medeni Kanunumuz” diye anılır. Şeriatla dünya arasında birbirini fazla rahatsız etmeyen bir ilişki kurmaya çalışmıştır. İnsan denilen acayip mahlûkun ipe sapa gelmez oyunbazlığıyla baş edebilecek kadar ayrıntılı ilahi kanunlar icat etmek kimsenin kudretinde olmadığı için, çetrefil ve bol çelişkili durumlarda kadı efendilerin karara ulaşmasını kolaylaştırmak amacıyla düzenlenmiş kuralları içeren kara kaplı, odur işte. Hayatın gerçekleriyle dinin kuralları arasında yollar bulmaya, ilahi yasalara uyuluyormuş gibi yapmanın mantıksal açıklamasını geliştirmeye çalışır. Çünkü göklerin kanunları, yeryüzünün bunca karmaşasını, insanın cinliklerini, ahmaklıklarını, zavallılıklarını ya da kahramanlıklarını, saflığını, iyiliğini, zekâsını hep birden ve bir anda hareket eder halde hesap edememiştir. Bu arada zaman akmış, dünya değişmiş, yüce yasaların bir hal için çizdiği çizgi, öbür hal tarafından bozulmuş, aynı kural aynı anda hem geçerli hem geçersiz olabilmiş, bir suçun nasıl cezalandırılacağının birden fazla cevabı bulunabilmişti. İşte Mecelle, adaletin hassas terazisini bu dünya ile öteki dünya arasında dengede tutmak için çalışıyordu. Çünkü bu denge bir kez kayarsa, yönetenler, en önemli dayanaklarından birini elden kaçırır, egemenliğin ayarı da bozulurdu.

Ve aslında yönetilenler de, yani dinin yanı sıra, devletin ve her türden zorba hâkimiyetin karşısında aciz kalan ve buna bir gerekçe arayan herkes, boyun eğmesinin kabul edilebilir olduğuna inanmak istiyordu. Kötülüksüz, belasız bir hayat hayal edemeyen kullar için, kötülükler ve belalar arasında seçim yapmayı kurala bağlamak, boyun eğmeye ve kendini bu yüzden teselli edebilmeye yasal ve ahlaki zemin hazırlamak demektir. Mecelle’nin kimi maddelerinde ifadesini bulan hukukun özü budur.

Aslında bu görevi üstlenmiş bir sürü başka toplumsal kurum vardır. Gelenekler, töreler, okul, atasözleri ve medya… Hepsi, kötülüğe razı olmaya ve kaçınılmaz kabul etmeye, “cana geleceğine mala gelsin”, “beterinden saklasın”, “buna da şükür”, “yetmedi ama n’apalım, yine de evet” diyerek teselli bulmaya çoktan hazırlamıştır bizi.

İtle dalaşmaktansa çalıyı dolaşan, yiğitliğin onda dokuzunun kaçmak olduğunu kabul eden, bütün bunları politika haline yükselten bir kültür içinde, şerlerin tümüne birden karşı çıkmak, kötünün iyisini seçerek boyun eğmeyi değil, kötülüğü kökten değiştirerek özgürleşmeyi yeğlemek mümkün mü?

Kötüleri ayıklayarak iyisini seçmek, gerçekte insanın tercihi değildir. Doğamıza uygun olan, kötüyü kökten ve bütün biçimleriyle reddetmektir. “Ehveni şerreyn”, yani iki şerrin iyisi, kurbanı kendi hakkındaki hükmün onaycılarından biri haline getirir. Demokratik bir edayla ve masal diliyle ona da sorulur: Kırk satır mı istersin, kırk katır mı? Katırlara bağlanarak ve her biri bir yöne koşturularak mı parçalansın bedenin, yoksa her biri bir yerini kırk kere kesip kıran kırk satırın altında mı doğranmak istersin?

Sonucu asla değiştirmeyecek olan bu seçim, belki ve ancak paramparça olma sürecindeki acının farklı dereceleri düşünülerek yapılabilir.

Kurtuluşun kendi kollarında, kafasında, eyleminde olduğunu bilinçle kavramış hiç kimse, şerler arasında tercih yapmaya mahkûm edilemez.

Önemli olan, “kötülerin iyisi” yerine, “kötü olmayan” için kararlı ve ısrarlı olabilmektir.

Ehvenişer, seçeneksiz ve çaresiz kalmanın sloganıdır ve yalnızca duruma boyun eğme, teslim olma anlamına gelmektedir. Ehvenişer, her çağda ve her egemenlik biçiminde, bir “rıza ve onay kaynağı” olarak değerlendirilmiş, seçebilmek bu sınırlar içine hapsedilmiştir. Egemen sınıf politikalarının temel stratejisi böylece özetlenebilir. Yalnızca kendilerinin çıkarına olan, ama aralarında az-çok renk ya da koku farkı bulunan seçeneklerden ibaret bir “seçim listesi” sunmak ve her halükârda kazanmak!

Yazıya başlık olarak kurduğumuz cümleyi tamamlayabiliriz: Ehven de olsa şerre itibar edenin, hali haraptır!